بافت ستاری
پرده زربافت خانه خدا

ايران از نظر پيدايش و سير تحول و تكامل پارچه هاي منقوش يكي از برجسته ترين ملل جهان است. نخستين شواهد تاريخي مربوط به هزاره پنجم قبل از ميلاد در ناحيه سه گابي ( سگابي) كردستان است كه در ظروف محتوي اجساد كودكان، قطعات پارچه يافت شده . در هزاره سوم قبل از ميلاد از حفاريهاي تپه حصار دامغان و شوش ( خوزستان ) بقاياي پارچه هايي كه درون مقابر وجود داشته يا به دور اشياء پیچیده شده، همينطور ابزار نساجي مانند دوك نخ ريسي و ميله مفرغي مخصوص پارچه بافي بدست آمده است . هخامنشيان در بافت پارچه هاي پشمي نرم و لطيف مشهور بوده اند. بافت پارچه هايي كه درمتن عناصر تزئيني آنها نخهاي گلابتون به كار مي رفت را به دو هزار سال پيش نسبت داده اند. در دوره ساساني پارچه بافي ايران شهرت جهاني پيدا كرد. تأثير هنر پارچه بافي چين، تكميل آن به وسيله پارچه بافان ايراني و انتقال روشهاي جديد درچله كشي دستگاه نساجي و بافت از راه ايران به ايتاليا و شمال اروپا در اين دوره صورت گرفت.

در دوره اسلامي نقوش حيوانات مانند شير ، عنقا و عقاب كه زربافت شده اند بخصوص از دوره سلجوقي به بعد رايج شد . از پارچه هايي كه در قرون اوليه اسلامي از تار و پود ابريشم و زر و نقوش رنگين بافته مي شد مي توان به : نگار ، طراز ، ملحم ، سقلاطون ، قصب ، مثقل اشاره كرد . در دوره ايلخانيان كارخانه متعدد پارچه بافي در تبريز شيراز ، شوشتر ، نيشابور و طوس وجود داشت و استادان پارچه بافي در بافت پارچه هاي اطلس ، زربافت و زركش مهارت داشتند و پارچه هاي ابريشمي گيلان ، خراسان ، يزد و كرمان بسيار نفيس و گرانبها بود .

دار قالی بافت پارچه زربافت صفوی

درقرن دهم هجري بافته هاي كارخانه هاي پارچه بافي نيشابور ، اصفهان ، شوشتر ، شيراز ، كاشان بخصوص يزد داراي ارزش فوق العاده اي بود . پارچه هاي ابريشمي ، مخمل ، زرباف و پارچه هاي قلمكار پنبه اي اين كارگاهها شهرت داشت . در دوره صفويه پارچه هاي زر و سيم باف بخصوص براي لباس بانوان و تزئين معماري داخلي اندرون منازل به كار مي رفت . شاه عباس صفوي تمامي هنرمندان زري باف را براي تأسيس كارگاه هاي زري بافي به اصفهان دعوت كرد كه موجب بافت پارچه هايي ارزشمند و متنوع گرديد . پارچه هاي ابريشمي زرباف داراي انواعي چون " پارچه زرباف يك رو " ، " پارچه زرباف دو رو " و " مخمل زرباف " نقشدار بود كه در رنگهاي متنوع بافته مي شد .

در دوره قاجار به دليل استقبال از منسوجات ماشيني خارجي ، از ميزان تقتضتاي پارچه هاي ايراني كاسته و كارگاههاي پارچه بافي رونق گذشته خود را از دست داد . با اين حال بافت پارچه هاي مخمل و زري ، ترمه و شال در يزد ، كاشان و كرمان ادامه يافت . در دوره پهلوي نشان كمتري از كارگاههاي سنتي پارچه بافي در دست است و پارچه هايي چون ترمه و مخمل توسط ماشين هاي اتوماتيك نساجي بافته مي شد كه تاكنون نيز به همين منوال ادامه دارد . در بررسي تاريخي هنر مخمل و زري بافي دراين دوره با نام "استاد محمد خان نقشبند" كه به بازسازي مجدد كارگاه مخمل و زري بافي به طريق سنتي همت گماشت، آشنا مي شويم. استاد محمد صادق و نواده اش استاد حبيب اله طريقي كار وي را ادامه دادند . هم اكنون آنچه بعنوان كارگاههاي سنتي مخمل و زري بافي برجاي مانده منحصراً زير نظر سازمان ميراث فرهنگي كشور درشهرهاي تهران ، كاشان و يزد به بافت پارچه هاي اصيل ونفيس اشتغال دارند.